De druk op mbo-instellingen is groot. Studentenuitval blijft hoog, teams ervaren een groeiende complexiteit en veel instellingen zoeken naar manieren om kwaliteitszorg minder bureaucratisch en meer betekenisvol te maken.
De meest recente, voorlopige cijfers laten zien dat in studiejaar 2024-2025 21.747 mbo-studenten voortijdig schoolverlater waren. Dat is lager dan het definitieve aantal van 22.469 in 2023-2024, maar nog steeds substantieel. Hierbij gaat het om jongeren onder de 23 die het onderwijs zonder startkwalificatie verlaten. Voortijdig schoolverlaten is dus niet hetzelfde als alle studentenuitval. Tegelijk groeit het besef dat duurzame verbetering niet ontstaat door alleen te meten, te verantwoorden of nieuwe formats toe te voegen.
De echte vraag is: hoe help je teams om zélf beter zicht te krijgen op kwaliteit, gericht het gesprek te voeren en vervolgens ook echt te verbeteren? In dit artikel lichten we drie methodieken toe die daarbij ondersteunend zijn: het Referentiewaardenmodel, MBObeter en het Teamportret. Ze raken hetzelfde vraagstuk, maar doen dat vanuit een andere invalshoek.
Drie benaderingen, drie functies
1. Het Referentiewaardenmodel: taal en richting voor het goede gesprek
Referentiewaarden MBO is ontwikkeld als sector-eigen kijk op kwaliteit. Het model helpt teams en instellingen om te spreken over wat goed onderwijs is, welke waarden daarbij horen en wanneer dat goede ook goed genoeg wordt gedaan. Het gedachtegoed werkt met waarden, standaarden, vermogens en instrumenten, en is nadrukkelijk bedoeld om de dialoog over onderwijskwaliteit te ondersteunen. De toolbox bevat daar ook voorbeeldvragen en verschillende versies voor teams, ondersteunende diensten en instellingsniveau.
De kracht van deze benadering zit in taal, normatieve reflectie en gezamenlijke betekenisgeving. Het model helpt teams niet alleen te praten over prestaties, maar ook over wendbaarheid, eigenaarschap, vertrouwen, rekenschap en dialoog. Juist dat maakt het waardevol in een tijd waarin kwaliteit niet meer uitsluitend over cijfers en inspectienormen gaat.
2. MBObeter: van probleem naar oorzaken en gerichte verbetering
MBObeter is ontwikkeld om onderwijsteams eigenaar te maken van duurzame verbetering. De methodiek is in 2010 in opdracht van Procesmanagement Bedrijfsvoering MBO 2010 door Plus Delta (nu UPD) ontwikkeld vanuit de kern van Six Sigma: teams werken gestructureerd en op basis van feiten aan kwaliteitsverbetering. MBObeter is een aanpak waarmee teams hun eigen opleidingen analyseren en op basis daarvan verbeteringen doorvoeren, met als beoogde opbrengsten beter rendement en hogere studententevredenheid.
In het handboek wordt dat concreet gemaakt in vijf fasen: definiëren, meten, analyseren, verbeteren en borgen. De light-versie is specifiek bedoeld als korte en pragmatische route om binnen enkele maanden te komen tot een door het onderwijsteam gedragen analyse.
Kern daarvan is dat teams niet te snel in oplossingen schieten, maar eerst gezamenlijk het probleem scherp maken, oorzaken verzamelen, deze toetsen met data en prioriteren op ernst, frequentie, oplosbaarheid en verwacht resultaat.
3. Het Teamportret: inzicht in teamvolwassenheid en kwaliteitscultuur
Het Teamportret is ontwikkeld als een praktisch ontwikkelmodel voor onderwijsteams. Het doel is om snel inzicht te geven in het vertrekpunt van een team: in hoeverre is er sprake van systemische kwaliteitszorg en in hoeverre is er sprake van kwaliteitscultuur? Vervolgens worden op basis van dat beeld gerichte interventies gekozen.
Het model onderscheidt daarbij aspecten die horen bij kwaliteitszorg en aspecten die horen bij kwaliteitscultuur: kwaliteitskalender en overlegstructuur, taakverdeling, processen en werkwijzen, zicht op doelen en resultaten, dialoog met belanghebbenden, leiderschap, teamvorming, visie op onderwijs en continu verbeteren met PDCA.
Het Teamportret is daarmee geen probleemanalyse in de klassieke zin, maar eerder een ontwikkelscan: waar staat dit team nu, welke basiselementen van kwaliteitszorg en kwaliteitscultuur zijn aanwezig, en wat moet worden versterkt om als team zelfstandiger en effectiever te verbeteren? Het Teamportret helpt teams zo om hun zelforganiserend vermogen te versterken en een cultuur van continu verbeteren te realiseren.
Overeenkomsten, verschillen en aanvullende waarde
De drie benaderingen delen een belangrijk uitgangspunt: ze brengen het professionele gesprek dichter bij de onderwijspraktijk. Kwaliteit wordt namelijk geleverd en geborgd in de teams. Toch verschillen ze wezenlijk in insteek.
Het Referentiewaardenmodel is in de eerste plaats een dialoog- en reflectiemodel. Het helpt teams en instellingen om richting te geven aan kwaliteitsvragen, om taal te vinden voor waarden en normen en om met elkaar te bespreken wat goed onderwijs vraagt.
MBObeter is vooral een verbeter- en analysemethodiek. Het richt zich op een concreet vraagstuk, zoals uitval, rendement of studenttevredenheid, en helpt teams systematisch van symptoom naar oorzaken en vervolgens naar prioriteiten en acties te gaan. MBObeter helpt teams om het verhaal achter de cijfers op te bouwen via procesanalyse, brainstorm, data-analyse en prioritering.
Het Teamportret is vooral een ontwikkelmodel voor teamvolwassenheid. Het legt bloot of de randvoorwaarden voor kwaliteitszorg en kwaliteitscultuur in een team aanwezig zijn. Daardoor is het bijzonder geschikt wanneer de vraag luidt ‘waarom komt dit team zelf nog onvoldoende in beweging?’ Juist daardoor vullen de drie modellen elkaar goed aan.
Wanneer zet je welke aanpak in?
Bij hoge studentenuitval
Bij hoge studentenuitval is MBObeter meestal het beste startpunt. Uitval is een hardnekkig probleem met veelal meerdere oorzaken: intake, begeleiding, verzuim, BPV, didactiek, roostering, teamafspraken of zicht op studenten. MBObeter is specifiek ontwikkeld om zulke oorzaken breed te onderzoeken en niet te vroeg te simplificeren. Dat sluit goed aan op het actuele mbo-vraagstuk rond uitval.
Een verstandige volgorde is dan: eerst MBObeter voor de oorzaakanalyse, daarna Teamportret als blijkt dat het team moeite heeft om verbeteringen vast te houden of eigen regie te nemen, en tenslotte Referentiewaarden om het gesprek over kwaliteit, keuzes en onderwijsvisie verder te verdiepen.
Bij onvoldoende kwaliteitscultuur
Wanneer het probleem vooral zit in eigenaarschap, aanspreekbaarheid, het voeren van het goede gesprek, het ontbreken van een kwaliteitsritme of een zwakke verbetercultuur, ligt het Teamportret het meest voor de hand. Het maakt zichtbaar waar de basis in het team nog onvoldoende op orde is: leiderschap, overlegstructuur, taakverdeling, zicht op resultaten, teamvorming of PDCA.
Daarna kan het Referentiewaardenmodel helpen om die ontwikkeling verder te voeden met een rijke inhoudelijke dialoog: waar staan wij als team voor, wat vinden wij goede begeleiding, goed onderwijs en passende toetsing, en welke vermogens moeten wij versterken?
Bij lage teamvolwassenheid
Bij lage teamvolwassenheid is het meestal onverstandig om direct te starten met een zware verbeteranalyse. Teams die nog weinig gezamenlijke taal, rolhelderheid of kwaliteitsroutine hebben, kunnen verdrinken in instrumenten. In zulke situaties is het Teamportret vaak de beste eerste stap, omdat het snel laat zien waar het team staat en welke interventies nodig zijn om sterker (volwassener) te worden.
Vervolgens kan het Referentiewaardenmodel helpen om het professionele gesprek te verdiepen en om kwaliteit niet alleen procedureel, maar ook inhoudelijk en normatief te benaderen.
Afsluitend
Het Referentiewaardenmodel, MBObeter en het Teamportret zijn niet elkaars concurrenten. Ze zijn complementair.
Waar Referentiewaarden vooral helpt om met elkaar te bepalen wat goed onderwijs vraagt, helpt het Teamportret om zichtbaar te maken of een team in staat is daar zelf regie op te voeren. MBObeter helpt vervolgens om hardnekkige kwaliteitsproblemen systematisch te ontleden en gericht aan te pakken.
Voor mbo-instellingen die kampen met studentenuitval, een zwakke kwaliteitscultuur of lage teamvolwassenheid is het advies: begin met het instrument dat het beste past bij het echte vraagstuk. UPD denkt graag mee over een passende aanpak voor de instelling en het onderwijsteam.
Meer informatie?
Veelgestelde vragen
De inspectie beoordeelt vooral hóe een team tot verbeteringen komt, niet alleen wát er uiteindelijk wordt bereikt. Een voldoende zegt dus iets over je verantwoording naar buiten, maar weinig over of studenten er dagelijks daadwerkelijk beter van worden.
Teamplannen worden in de praktijk vaak gezien als een verplichting van boven- en buitenaf, waardoor ze weinig betekenis krijgen voor het team zelf. De drie-brillen-aanpak vervangt die instrumenten niet, maar verbindt ze: verantwoording, teamontwikkeling en studentresultaat versterken elkaar.
Dat begint bij eigenaarschap: het team bepaalt zelf, met begeleiding, waar de kwaliteit staat en wat er nodig is. Zo wordt het een gespreksinstrument dat het team blijft gebruiken, ook nadat de begeleiding is afgerond.
Wil je onderwijsteams versterken in kwaliteitszorg en verbetercultuur?
Joris denkt graag met je mee over welke aanpak – Referentiewaarden, MBObeter of het Teamportret – het beste past bij het vraagstuk van jouw mbo-instelling. Neem gerust contact op voor een vrijblijvend gesprek.
Telefoon: 020 – 345 3015
Email: contact@upd.nl
Wil je liever dat wij contact met jou opnemen? Vul dan onderstaand formulier in, dan nemen we contact met jou op.
